Hãy để Tiếng Việt thở cùng thời đại
Tác giả: Hoàng Sơn
Bạn đang đọc sách, lật qua vài trang, bất chợt bạn gặp câu: “Lần công tác vừa rồi, tôi bay từ Ba Lê sang Luân Đôn, rồi ghé Mạc Tư Khoa trên đường đến Á Căn Đình.”
Đang tưởng như đó là một chuyến phiêu lưu lãng mạn kiểu Hemingway, nhưng chưa kịp tận hưởng, bạn đã phải dừng lại để tự hỏi: “Mạc Tư Khoa là Moscow hay Warsaw? Á Căn Đình có phải nằm ở vùng Amazon không?”
Thực ra, tuyến đường từ Paris qua London, rồi Moscow đến Argentina hoàn toàn hợp lý. Nhưng khi được Hán Việt hóa, những địa danh này lại trở nên xa lạ, khiến người đọc như đang lạc vào một chương trong Tam Quốc Diễn Nghĩa.
Hồi xưa, việc mượn chữ Hán để phiên âm những cái tên lạ là điều cần thiết, vì không có cách nào khác để ghi lại những âm thanh mà người Việt chưa từng nghe. Nhưng ở thế kỷ hai mươi mốt, khi chúng ta có thể gọi video xuyên lục địa chỉ trong vài giây, việc tiếp tục dùng những cái tên như “Ba Lê” hay “Á Căn Đình” chẳng khác nào đang cố bắt sóng radio bằng ăng-ten vỏ chuối. Và điều hài hước là những người kiên quyết dùng “Nữu Ước” thường cũng hay đòi hỏi “giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt”. Vâng, sự trong sáng đây nghĩa là... dán tem Hán Việt lên mọi thứ, rồi biến một cái tên Anglo-Saxon thành thể loại ngôn ngữ cổ lỗ sĩ, vừa xa thực tế, vừa làm méo mó cả phong vị quốc tế.
Vậy tại sao không nói:
“Tôi sắp đi New York công tác”.
Hay: “Bạn mình đang sống ở Singapore”.
Ngày nay, khi mà trẻ em 3 tuổi đã biết gọi “Spiderman” bằng đúng tên gọi không cần phiên âm, thì việc ai đó kiên trì gọi New York là “Nữu Ước” khiến người ta không khỏi nghi ngờ: liệu người này sành chữ hay ngáo chữ? Ngôn ngữ không phải bảo tàng, nơi ta cất giữ những giá trị đã xưa cũ. Đừng ép tiếng Việt sống mãi trong bộ áo khoác Hán hóa từ thế kỷ trước. Ngôn ngữ là để thở, để sống, để yêu, và để kể những câu chuyện thật gần gũi.
Những từ hiện đại – Khi tiếng Việt bị gò bó và trở nên cứng nhắc
Nếu các địa danh Hán hóa khiến bạn bối rối như đang bước vào không gian cổ trang, thì nhiều từ hiện đại ngày nay lại khiến bạn cảm giác như đang đọc… hướng dẫn lắp ráp máy móc phục vụ công việc khảo cổ.
Ví dụ:
- - “AI tạo sinh”, dịch từ “Generative AI”, nghe vừa trúc trắc, vừa lạnh lùng. Nếu không phải dân công nghệ, liệu bạn có hiểu rằng đây là trí tuệ nhân tạo có khả năng sáng tạo nội dung? Hay bạn lại tưởng rằng nó đang… sinh sản? Sao không gọi là “AI tự sáng tạo nội dung” để dễ hiểu hơn?
- - “Khai phóng”, dùng để dịch từ “liberal” (trong “liberal arts”), nghe như đang nói về phóng sinh cá chép. Trong khi thực chất, cụm từ này chỉ đơn giản là một nền giáo dục khai mở tư duy. Sao không gọi là “giáo dục tự do học thuật”?
- - “Phản biện”, một từ từng được yêu thích vì khuyến khích tư duy độc lập, nay lại bị lạm dụng đến mức mọi lời góp ý, dù cảm tính hay thiếu cơ sở, đều được gán mác “phản biện khoa học”. Điều này không chỉ làm mất đi giá trị của từ, mà còn khiến người nghe cảm thấy nặng nề, khó tiếp thu.
- Thậm chí, cụm từ “Phương Nam toàn cầu”, dịch từ “Global South”, cũng dễ gây hiểu lầm. Không ít người Việt tưởng tượng rằng đây là… phương Nam của Việt Nam. Thực tế, đây là một khái niệm địa chính trị để chỉ những quốc gia đang phát triển. Nhưng cách dịch này lại tạo cảm giác mơ hồ và xa lạ.
Tiếng Việt không cần phải rườm rà để trở nên hiện đại. Ngôn ngữ là để kết nối, không phải để gây khó hiểu hay tạo cảm giác xa cách. Thay vì cố dịch mọi thứ sao cho “ngầu” mà xa lạ, hãy chọn từ ngữ rõ ràng, dễ hiểu để người nghe cảm nhận được sự gần gũi và sâu sắc.
Tiếng Việt đẹp ở sự linh hoạt
Không cần phải hoa mỹ, tiếng Việt vẫn duyên dáng và đầy sức sống.
- - Tính đơn âm giúp thơ nhạc dễ gieo vần, dễ ngân vang.
- - Ngữ pháp không chia thì, không chia số khiến cách diễn đạt linh hoạt, mềm mại.
- - Từ láy và thanh điệu phong phú, khiến tiếng Việt vừa có nhạc, vừa có hồn.
Hãy thử đọc những câu thơ này:
“Anh bỗng nhớ em như đông về nhớ rét
Tình yêu ta như cánh kiến hoa vàng,
Như xuân đến chim rừng lông trở biếc
Tình yêu làm đất lạ hóa quê hương.”
– Chế Lan Viên
Chỉ với vài câu thơ, tiếng Việt có thể dựng lên cả một bức tranh thiên nhiên, gợi lên những xúc cảm sâu sắc về tình yêu và nỗi nhớ.
Ngôn ngữ là để giao tiếp – đừng ngược thời đại
Bạn yêu tiếng Việt? Tuyệt! Nhưng đừng vì thế mà “dìm” nó vào quá khứ.
Ngày xưa, chúng ta mượn âm Hán để gọi những địa danh chưa quen miệng. Nhưng ngày nay, thế giới đã mở toang. Việc tiếp tục gọi “Tát Lạp Thác” thay cho Toronto có thể khiến người nghe tưởng bạn đang kể chuyện dã sử.
| Hán Việt | Tên hiện đại | Phiên âm Pinyin | Quốc gia |
|---|---|---|---|
| Nữu Ước | New York | Niǔyuē (纽约) | Mỹ |
| Ba Lê | Paris | Bālí (巴黎) | Pháp |
| Luân Đôn | London | Lúndūn (伦敦) | Anh |
| Tát Lạp Thác | Toronto | Duōlúnduō (多伦多) | Canada |
| Mạnh Ca Bác | Vancouver | Wēngēhuá (温哥华) | Canada |
| Mã Ni Lý Bạt | Montréal | Mèngtèruì'ěr (蒙特利尔) | Canada |
| Bá Linh | Berlin | Bólín (柏林) | Đức |
| La Mã | Rome | Luómǎ (罗马) | Ý |
| Á Căn Đình | Argentina | Āgēntíng (阿根廷) | Nam Mỹ |
| Mạc Tư Khoa | Moscow | Mòsīkē (莫斯科) | Nga |
| Tân Gia Ba | Singapore | Xīnjiāpō (新加坡) | Singapore |
| Úc Đại Lợi | Australia | Àodàlìyà (澳大利亚) | Úc |
Ngôn ngữ nên là cầu nối, không phải rào cản giữa bạn và thế giới.
Biết tiếng Việt là biết cảm thơ và nhạc của thế giới
Người yêu tiếng Việt thật sự không chỉ là người biết dùng từ cho đúng, mà là người dùng từ cho hay. Tiếng Việt giỏi nhất khi nó có thể diễn được cả một thế giới bằng tinh thần Việt.
Dis, quand reviendras-tu ? – Barbara
Combien de jours, combien de nuits
Combien de temps sans te revoir
Tu m'as dit : "Cette fois, c'est le dernier voyage"
Pour nos cœurs déchirés, c'est le dernier naufrage
Au printemps, tu verras, je serai de retour
Le printemps, c'est joli pour se parler d'amour
Nous irons voir ensemble les jardins refleuris
Et déambulerons dans les rues de Paris
Bao ngày đêm, bao tháng năm trôi
Không thấy anh, lòng em đơn côi
Anh từng nói: "Chuyến đi này là cuối"
Trái tim tan vỡ, tình ta chìm nổi
Mùa xuân đến, anh sẽ trở về
Mùa xuân đẹp, để nói lời yêu
Cùng nhau ngắm, vườn hoa nở rộ
Dạo bước bên nhau, trên phố Paris
Right Here Waiting – Richard Marx
Oceans apart day after day
And I slowly go insane
I hear your voice on the line
But it doesn't stop the pain
If I see you next to never
How can we say forever?
Wherever you go, whatever you do
I will be right here waiting for you
Biển cách xa, ngày nối ngày trôi
Tâm trí dần rối, nhớ em không nguôi
Nghe giọng em qua đường dây nhỏ
Nỗi đau vẫn đó, chẳng thể nguôi ngoai
Nếu chẳng gặp nhau, mãi mãi sao đây?
Dù em đi đâu, làm gì hôm nay
Anh vẫn ở đây, chờ em mãi mãi
Dẫu thời gian trôi, tình anh không phai
一生等你 – Yīshēng Děng Nǐ (Cả đời đợi em) – Viên Á Duy 袁娅维
鋪陳紙筆 情字裡寫滿你
花開十里 翩翩為你
彈撥琴曲 如同身後站著你
落雨一地 癡癡等你
用這一生一世 一期一會的相遇
換有你在身邊的一幕朝夕
就這一字一句 一心一意的期許
為和你屋檐下 聽一場雨
Pùchén zhǐbǐ qíng zì lǐ xiě mǎn nǐ
Huā kāi shí lǐ, piānpiān wèi nǐ
Tánbō qínqǔ rútóng shēnhòu zhànzhe nǐ
Luòyǔ yī dì chīchī děng nǐ
Yòng zhè yīshēng yīshì yīqī yīhuì de xiāngyù
Huàn yǒu nǐ zài shēnbiān de yī mù zhāoxī
Jiù zhè yī zì yījù yīxīn yīyì de qīxǔ
Wèi hé nǐ wūyán xià tīng yī chǎng yǔ
Giấy bút trải ra, tình viết đầy trang
Mười dặm hoa nở, nhẹ bước vì nàng
Gảy khúc đàn xưa, như người đứng cạnh
Mưa rơi đầy đất, đợi chờ si mê
Dùng cả đời này, một lần gặp gỡ
Đổi lấy bên nhau, sớm tối kề bên
Chỉ một lời hứa, một lòng một dạ
Cùng nghe mưa rơi, dưới mái hiên nhà
Nhắn Tới Khoảng Trời Em – Quân A.P
Một buổi sáng thức giấc từng cơn gió bấc
Ngồi bên bếp hiên nhà đợi chờ em ghé thăm
Từ lúc xa em anh chẳng hề biết nữa
Rằng chiêm bao hay thật thời gian còn có trôi
Em mang sắc yêu lạ kỳ
Mang ngọt ngào cho ta những giấc mơ
Tình yêu ta không mỹ miều cầu kỳ
Chỉ một chiếc ôm chặt và chút son trên đầu môi
Hãy để tiếng Việt thở cùng thời đại
Tiếng Việt là một ngôn ngữ đẹp, không phải vì những từ cổ kính hay lối nói hoa mỹ, mà vì nó mang trong mình sức sống mãnh liệt.
Hãy để tiếng Việt thở. Hãy để tiếng Việt trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa Việt Nam và thế giới.
Đừng ngần ngại nói:
“Tôi sắp đi Paris du học”.
Hay: “Vợ chồng mình đang đi Berlin du lịch”.
Bởi sự Việt, tính Việt, hồn Việt chẳng ở trong những từ Hán hóa nặng nề của quá khứ, mà ở trong cách chúng ta tự kể câu chuyện của mình. Đó là câu chuyện của tình cảm, của duyên dáng, và của một ngôn ngữ luôn sống động cùng dòng chảy thời gian.